Reinigingswerkzaamheden aan de koorlezenaar en het beeld van Mari Andriessen

Op maandag 16 maart 2015 is een begin gemaakt met de verzorging van twee belangrijke objecten in de kerk: de koorlezenaar en het beeld ‘Bewoners van een concentratiekamp’ van Mari Andriessen. Op 11 mei 2015 werd het werk afgerond. Het betreft een initiatief van de Vereniging Vrienden van de Grote of St.-Bavokerk, die ook de kosten voor haar rekening neemt.

Koorlezenaar (de pelikaan)

Het koorhek (1507-1516), de koorlezenaar (1498) en twee wandarmen (1516) in het koor van onze kerk zijn ‘werkstukken’ die gemaakt zijn door de Mechelse geelgieter Jan Fierens.

Metaalrestaurateur Roslijn van IJken
Metaalrestaurator Rosalijn van IJken

Fierens werkte veel voor kerken hoewel hij ook geschut en onderdelen voor molens heeft gegoten. Samen met kunsthistorica Lisa Wiersma (UvA) en restaurator Arie Pappot (Rijksmuseum) heb ik me verdiept in met materiaal waarvan deze prachtige en waardevolle interieurstukken in de Bavo zijn gemaakt. In mei 2014 heeft Pappot de metaalsamenstelling bestudeerd door middel van een (niet-destructieve) XRF analyse. Verassend is het consequente gebruik van de verloren was giettechniek en een koperlegering met zink en lood. In het geval van de lezenaar is het niet ondenkbaar dat het gebruikte koper afkomstig is uit verschillende mijnen of raffinagecentra. Momenteel wordt daar nader onderzoek naar gedaan. De metingen van de metaalsamenstelling van de koorlezenaar in de Bavo zijn vergeleken met andere metingen. Tot onze verrassing bleek dat een, met dezelfde metaalsamenstelling, vergelijkbare koorlezenaar staat opgesteld in de beroemde Mezquita kathedraal in Cordoba. Vermoedelijk is ook die ‘pelikaan’ gemaakt door Fierens. Het betreffende exemplaar is nog redelijk intact. Het is dan ook niet uitgesloten dat bestudering ervan informatie oplevert over de ontbrekende onderdelen van de ‘Haarlemse’ pelikaan:

  • Een rode steen op de borst als bloeddruppel (het huidige exemplaar is een vervanging).
  • Drie jonge pelikanen op de bol tussen de poten.
  • Lichtarmen, de bevestigingspunten zijn nog wel aanwezig bovenaan de getorste zuil.
  • Zes voeten onder de sokkel, waarschijnlijk in de vorm van liggende leeuwen.
  • Mogelijk onderdelen van de boekdrager, bijvoorbeeld een bladklem.

IMG_018651Het is vooralsnog geenszins de bedoeling de ontbrekende delen te reconstrueren. In de komende tijd wordt de lezenaar gewoon goed schoongemaakt. Er is gekozen voor een behandeling waarbij de koorlezenaar in de kerk kan blijven staan. In eerste instantie worden poetsresten van vorige poetsbeurten verwijderd. Dat is geen geringe klus want in de nerven van het verendek is het behoorlijk wit. Omdat de koorlezenaar sterk vervuild is zal hij vervolgens goed schoongemaakt worden. Daarna wordt er gepoetst waarbij de (nieuwe) poetsresten zo snel mogelijk worden verwijderd. Door deze behandeling krijgt de koorlezenaar dan een echt geelkoperkleurig uiterlijk.

De Pelikaan gereinigd.
De Pelikaan gereinigd.

Besloten is de lezenaar gedurende twee maanden te laten wennen aan z’n nieuwe glans. Hij staat dan opgesteld zonder een beschermlaag. Gedurende die tijd mag absoluut niemand met z’n handen aan het gepoetste object komen! Door de temperatuur en de vochtigheid in de kerk zal het oppervlak een beetje doffer worden en de kleur zich verdiepen. Op 24 april 2015 werden de werkzaamheden afgerond. De kleur en de glans waren toen genoeg teruggebracht en werd de koorlezenaar in microkristallijne was (emulsie voor metaalbescherming) gezet.

IMG_019067

De hier beschreven werkzaamheden worden uitgevoerd door metaalrestaurator mevrouw Rosalijn van IJken.

‘Bewoners van een concentratiekamp’

Het bronzen beeld ‘bewoners van een concentratiekamp’ van Mari Andriessen (1897-1979) staat in de Kerstkapel.

Het is een tweede exemplaar van één van de zes beelden die de beeldhouwer Andriessen in 1952 ontwierp voor een oorlogsmonument dat opgesteld staat in het Volkspark van Enschede. Op zes, ongelijk van hoogte, betonnen voetstukken zijn afzonderlijke beelden geplaatst van een Nederlandse soldaat met geweer, een joodse vrouw met een kind op haar arm op weg naar het concentratiekamp, een gijzelaar, drie bewoners van een concentratiekamp, drie verzetsmensen en een vrouw met een kind, dat is omgekomen bij een bombardement, in haar armen. Het monument beeldt in wezen alle betrokkenen van de Tweede Wereldoorlog uit: ‘Het is een toneel zonder beweging. Jaargetijden wisselen elkaar af, zon en maan volgen elkaar op, de spelers in dit drama staan roerloos. Mensen overvallen door een oorlog. Hij sneed dwars door hun leven heen. Ze werden ongevraagd helden of slachtoffers, vaak allebei’.

Conditie beeld Kerstkapel'Een jaar na de onthulling van het ensemble in Enschede goot de in Haarlem woonachtige Mari Andriessen in 1954 één van de beelden nogmaals af: ‘Bewoners van een concentratiekamp’ Dit beeld kreeg na enige tijd een plaats in de kerstkapel van de Bavo. Die ruimte was in de eerste decennia na de WO-II redelijk leeg en de boogmuur achter het beeld vormde een mooi decoratieve achtergrond.

In de loop der tijd heeft deze kapel echter een actievere functie gekregen en werd de inrichting aangepast. In de zomermaanden wordt hier iedere middag (behalve op zondag) een kort oecumenisch middaggebed verzorgd door de oecumenische werkgroep. Bij deze korte bijeenkomsten staren de drie concentratiekampbewoners naar de ruggen van de mensen.

Omdat de kerstkapel nog al ‘vol’ is ingericht viel het in de loop der jaren waarschijnlijk niet zo op dat het oppervlak van het beeld er onverzorgd uit ging zien. In de loop der jaren is het beeld sterk vervuild terwijl het oppervlak door vochtsporen in het patina (een doffe corrosielaag ook aangeduid als edelroest of koperroest) wordt ontsierd. Na een analyse van de conditie van het beeld is een behandelplan opgesteld en een advies uitgebracht aan de beheerder van de kerk. Onlangs is door het kerkbestuur de opdracht verstrekt aan metaalrestaurator Rosalijn van IJken om dit kunsthistorisch zo waardevolle beeld te verzorgen. Doel van de behandeling is het patina weer een zo uniform mogelijke kleur te geven zodat de beeldengroep een rustig uiterlijk krijgt. Hierdoor komt de vorm van de sculptuur weer goed tot zijn recht.

'Bewoners van een concentratiekamp' - Mari Andriessen
‘Bewoners van een concentratiekamp’ – Mari Andriessen

IMG_019091Het beeld zal eerst worden schoongemaakt en, voor zover dat nodig is, ontdaan van oude was-resten. De meest storende afzetting wordt geretoucheerd met gekleurde was. Uiteindelijk zal het beeld een beschermlaag krijgen van een microkristallijne was.

De werkzaamheden werden op 24 april 2015 afgerond.

Gerrit Bosch

Voor meer foto’s klik hier.

Print dit artikel Print dit artikel